Zamoyscy należą do najbardziej znanych polskich rodów szlacheckich. Podpisywali się herbem Jelita. Zanim jednak Zamoyscy weszli w skład magnaterii, a było to za czasów Jana Zamoyskiego, dokładnie w II połowie XVI wieku, byli średniozamożną szlachtą. Szczególny wzrost znaczenia rodu miał miejsce w 1589 roku. Wówczas Jan Zamoyski utworzył Ordynację Zamojską. Natomiast tytuł hrabiowskiego został nadany w 1778 roku.

Początków rodu Zamoyskich zależy szukać u Floriana Szarego, który należał do legendarnych uczestników bitwy pod Płowcami w 1331 roku. Został on dotkliwie ranny podczas walki. Jego waleczność dostrzegł król Władysław Łokietek. Ród Zamoyskich posiada również swój przydomek rodowy, określani byli jako Saryusz. Ów nazwa wychodzi się od wsi Szarzyn, położnej niedaleko Sieradza. Przydomek dotyczył większej części rodu szlacheckiego, który sygnował się herbem Jelita. Pierwsza wzmianka o rodzie Zamojskich w historycznych dokumentach dotyczyła przedstawicieli, którzy z Mazowsza, przenieśli się do województwa bełskiego, a dokładniej do wsi Zamość.

Jan Sobiepan Zamoyski zmarł nie pozostawiając potomka. Po jego śmierci, od 1665 do 1676 roku, trwała dyskusja o przejęcie Ordynacji przez nowych właścicieli. Spór o to dotyczył siostry ostatniego Ordynata – Gryzeldy Wiśniowieckiej, siostrzeńca Stanisława Koniecpolskiego oraz dalekiego krewnego, Marcina Zamoyskiego. Jednakże to właśnie Marcin Zamoyski otrzymał Ordynację. Kolejny konflikt rozgorzał pomiędzy potomkiem nowego Ordynata. Z racji nieletniości Tomasza Józefa roszczenia o tytuł zgłosiła królowa polska Maria Sobieska, pierwsza żona III Ordynata. Zakończyło się ugodą oraz objęciem przez Tomasz Józef w 1698 roku Ordynacji jako V Ordynat.

Wiek XVIII przyniósł spadek znaczenia gospodarczego Ordynacji. Wynikało to m.in. z toczącej się III wojny północnej oraz nieudolności rządzący ordynatów. Reformy rozpoczął dopiero, Jan Jakub Zamoyski, który był IX Ordynatem. Za jego panowania przejęto niektóre tereny zajęte przez Zabór austriacki. Kolejny Ordynat, Andrzej Zamoyski, mając przychylność cesarza Austrii, Józefa II, doprowadził do wzrostu znaczenia statutu Ordynacji. Doszło wtedy doszło do kodyfikacji praw Rzeczpospolitej, której jednak nie przyjął Sejm w 1780 roku.

W wyniki zmian politycznych, jakie powstały podczas wojen napoleońskich, Ordynacja najpierw należała do Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim, przeszła we władanie Królestwa Polskiego. Utrzymanie Zamościa stało się niemożliwe, dlatego też XII Ordynata, Stanisław Kostka sprzedał miasto w 1829 roku. Nową stolicą Ordynacji została się Klemensów. Potomkowie rodu Zamoyskich żyją do dziś.

XV Ordynat, Maurycy Zamoyski, wymieniany był w gronie kandydatów na prezydenta odrodzonej Rzeczpospolitej. Ostatecznie jednak 60 głosami pokonał go Gabriel Narutowicz. Ostatnim Ordynatem był Jan Tomasz Zamoyski, który w trakcie II Wojny Światowej działał w podziemiach oraz uczestniczył w ratowaniu Dzieci Zamojszczyzny. Po wojnie zniesiono Ordynację i trafił on do więzienia na 8 lat. Aktualnie funkcję prezydent Zamościa sprawuje jego syn Marcin Zamoyski.

Stanisław Stadnicki herbu Szreniawa urodził się ok. 1551 roku w Nowym Żmigrodzie bądź Dubiecku. Był synem Stanisława Mateusza oraz Barbary ze Zborowskich. Wyznawał kalwinizm.

Jego bratem był Marcin Stadnicki – kasztelan sanocki, a także ochmistrz dworu carowej Maryny Mniszchówny.

Ożenił się z Anną Ziemięcką, z którą miał trzech synów: Władysława (zginął w Krzemienicy w 1610 r.), Zygmunta i Stanisława. Posiadał również córkę – Felicjanę.

Tego starostę zygwulskiego zapamiętano jako awanturnika, okrutnika i sławnego warchoła, nazywanego “Diabłem Łańcuckim“. Jego zamek nazywano „Piekłem” i już za życia był legendą. Nie trzymały się go żadne granice i wielokrotnie łamał prawo.

Na początku swojej wojskowej kariery bardzo zasłużył się dla ojczyzny. Jako rotmistrz wziął udział w wyprawie Stefana Batorego na Gdańsk i Moskwę. Jednak gdy nie został doceniony prze swego przywódcę, wyjechał na Węgry. Tam właśnie walczył przeciw Turkom w wojsku cesarza Rudolfa II.

W późniejszym czasie dał swe poparcie arcyksięciu Maksymilianowi w jego staraniach o koronę polską. Wtedy to  Stadnicki przebywał na Śląsku.

Brał udział w oblężeniu Olsztyna, stojąc po stronie Austrii. Przeszedł wówczas do historii jako antybohater oraz przeciwnik Jana Zamoyskiego.

W latach 1606-1607 był jednym z przywódców rokoszu Zebrzydowskiego, a także jednym z dowódców bitwy pod Guzowem (5.07.1607). Potem jednak wyjechał ze swoim wojskiem.

W 1586 roku przejął miasto Łańcut. Podjął się wtedy prywatnej walki ze starostą Leżajska – Łukaszem Opaliński, który to w 1608 roku zdobył jego rezydencję w Łańcucie oraz samo miasto. Stadnicki w odwecie zawładnął Leżajskiem wraz z tamtejszą rezydencją Opalińskiego. 4 sierpnia 1610 roku pod Tarnawcem Stadnicki przegrał ostatecznie wojnę z Opalińskim.

Stanisław Stadnicki, zwany Diabłem z Łańcuta zginął 4 sierpnia 1610 roku w odwrocie po bitwie pod Tarnawcem. „Diabła” dobił Tatar zwany Persa, który otrzymał w nagrodę nobilitację z rąk Opalińskiego oraz nazwisko Macedoński.

Jan Matejko umieścił postać Stadnickiego na obrazie „Kazanie Skargi”. Diabeł Łańcucki stał się także bohaterem powieści Jacka Komudy o tym samym tytule co ten właśnie przydomek. Wielokrotnie ukazywano go w polskiej literaturze jako antybohatera.

Marcin Kalinowski herbu Kalinowa urodził się ok. 1605 roku. Jego rodzina wywodziła się ze szlachty i miała w swoim posiadaniu dobra w województwie bracławskim na Ukrainie. Ojcem tego hetmana polnego koronnego był Walenty Aleksander Kalinowski – starosta generalny podolski, który zginął pod Cecorą w 1620 roku.

Studiował on w Polsce oraz w belgijskim Louvain. Następnie ożenił się z księżniczką Heleną Korecką, zaś w 1632 roku mianowano go podkomorzym podolskim.

W 1624 roku wziął udział w bitwie pod Martynowem. Walczył wówczas jako ochotnik z Tatarami.

Był właścicielem wielu majątków. Posiadał prywatne wojsko, na czele którego stanął w czasie tłumienia powstań kozackich w latach 1637-1638 oraz podczas walk z zagonami Tatarów krymskich (w roku 1644 – bitwa pod Ochmatowem).

Początkowo obwołany podkomorzym czernihowskim, następnie funkcjonował jako wojewoda czernihowski, dzięki czemu mógł zasiadać w izbie senatorskiej. Był również komisarzem królewskim do spraw granicznych z Rosją.

Marcin Kalinowski miał powiązania (polityczne i rodzinne) z Jerzym Ossolińskim, któremu to zawdzięczał swój awans na hetmana polnego koronnego (listopad 1646 r.). W przeciwieństwie do Ossolińskiego był zwolennikiem zbrojnej rozprawy z Kozakami.

Kalinowski nie był popularny wśród szlachty i stanowił nieudolnego dowódcę. Mówi się o nim jako o jednym z najgorszych hetmanów w XVII stuleciu.

Gdy wybuchło powstanie Chmielnickiego (1648 r.), wziął udział w bitwie pod Korsuniem. Wówczas to wojska koronne poniosły klęskę i Marcin Kalinowski dostał się do niewoli kozackiej.

Po dostarczeniu za niego okupu odzyskał wolność w 1650 roku.

W bitwie pod Beresteczkiem był nominalnym dowódcą lewego skrzydła (czerwiec 1651 r.).

Gdy zmarł nielubiany przez niego Mikołaj Potocki, Kalinowski uzyskał status wodza naczelnego armii koronnej. Prowadził wówczas działania zbrojne na Ukrainie.

W obozie pod Batohem otoczyła go armia kozacko-tatarska dowodzona przez Bohdana Chmielnickiego. Stoczona wtedy bitwa pod Batohem zakończyła się klęska Polaków, śmiercią Marcina Kalinowskiego (2 czerwca 1652 r.) wraz z jego synem oraz rzezią jeńców.

Ossolińscy to polska rodzina szlachecka, pieczętująca się herbem Topór. Najstarsze źródła historyczne, dotyczące Ossolińskich, sięgają XIV wieku. Za protoplastę rodu uznaje się marszałka koronnego Jana zwanego „Owcą” (syna Nawoja – wojewody sandomierskiego, a później krakowskiego). To właśnie Jan zbudował Ossolin, od którego, zgodnie z obyczajem, rodzina przyjęła nazwisko. Należał on do oddanych, zaufanych towarzyszy króla Władysława Jagiełły, za co został sowicie nagrodzony nadaniami ziemskimi i wysokimi stanowiskami.

Ród Ossolińskich był jednym z najstarszych w Polsce. Nie miał jednak nigdy wystarczającej siły, by realnie wpływać na politykę państwa. Mimo to, zdołał on, głównie dzięki korzystnym mariażom, zgromadzić spory majątek, który niestety, z powodu braku męskich potomków, w znacznej części utracił na rzecz innych rodzin.

Według Ludwika Kubali „dom Ossolińskich nie należał do możnowładców Rzeczypospolitej, ale starożytnością rodu nie ustępował żadnemu w Polsce”.

Jednym z bardziej znanych przedstawicieli rodu Ossolińskich był Zbigniew Ossoliński, który, przez większość swojego życia, prowadził pamiętnik, stanowiący dzisiaj ważne źródło historyczne, dotyczące ostatniej ćwierci XVI i pierwszego dwudziestolecia XVII wieku.

Ojciec Zbigniewa – Hieronim, jako pierwszy w rodzie osiągnął urząd senatorski, czym rozsławił nazwisko Ossolińskich i umożliwił swoim synom osiągnięcie gruntownego zagranicznego wykształcenia.

Do czasów Zbigniewa Ossolińscy byli kalwinami Zbigniew jednak przeszedł na katolicyzm, od razu stał się jego żarliwym wyznawcą i dawał tego liczne przykłady. Odebrał kalwinom kościół w Goźlicach i zwrócił go katolikom. Był także członkiem bractw religijnych, dobroczyńcą kościołów i ich fundatorem.

Żenił się cztery razy, najprawdopodobniej głównie ze względów finansowych. Poślubiał bowiem tylko bardzo majętne kobiety z Podlasia. Dzięki tym małżeństwom oraz, pochodzącemu z nich potomstwu, ród Ossolińskich na tych ziemiach rozrósł się do tego stopnia, że w połowie XVIII wieku zdominował już całe Podlasie. Mówiło się nawet, że Podlasie było własnością Ossolińskich.

Pod koniec życia Zbigniew został mianowany wojewodą sandomierskim.

Przede wszystkim jednak nazwisko Ossolińskich trwa na kartach historii dzięki Józefowi Maksymilianowi Ossolińskiemu, który w 1817 roku, założył jeden z pomników kultury i historii Polski – Familijną Bibliotekę Publiczną imieniem Ossolińskich, nazywaną współcześnie Zakładem Narodowym im. Ossolińskich (Ossolineum).

Bibliotekę otwarto rok po śmierci jej fundatora, w 1827 roku we Lwowie. Spisanie zbiorów Ossolińskiego zajęło dziesięć miesięcy. Obejmowały one kilkadziesiąt tysięcy tomów, map i rycin, pochodzących z wiedeńskiej biblioteki Ossolińskiego.

W 1947 roku, na bazie części zbiorów, zgromadzonych we lwowskim Ossolineum, które udało się Polsce odzyskać od władz ZSRR, reaktywowano Bibliotekę Ossolineum we Wrocławiu.

Józef Maksymilian Ossoliński był nie tylko wielkim miłośnikiem książek, ale przede wszystkim zapalonym badaczem literatury. Widząc efekty swoich badań, powiedział on podobno, że „nauka niemniej jak szabla stworzyła nasze szlachectwo” (pogląd niezbyt popularny wśród ogromnej większości ówczesnej szlachty). Uważał, że naród istnieje tak długo, jak długo istnieje piśmiennictwo, stanowiące jego duchowy dorobek. Zagrożenie, jakie stanowili dla narodowej tożsamości Polaków zaborcy, skłoniło więc Ossolińskiego do podróży szlakiem klasztorów i strychów dworów szlacheckich i wykupowania, znajdujących się tam, polskich pism.

Posługując się wszelkimi możliwymi sposobami zdobywania książek, Ossoliński szybko powiększał swój księgozbiór.

Józefowi Maksymilianowi Ossolińskiemu i jego pasji zawdzięczamy ocalenie wielu zabytków piśmiennictwa polskiego.

Niestety, ten pasjonat literatury i niezmordowany badacz trzy lata przed śmiercią, jak na ironię, utracił wzrok. Mimo tego ciosu nie przestał jednak pracować. Pomagali mu młodzi ludzie, wybrani spośród uczącej się, niezamożnej polskiej młodzieży.

Nie zapowiada się, by ponad sześćsetletnia historia rodu Ossolińskich miała się nagle zakończyć. Nie wskazuje na to przynajmniej liczba współczesnych przedstawicieli rodu, którzy, mimo że rozsiani po całym świecie, kultywują tradycję i pielęgnują piękną historię swojej rodziny.

Ród Wiśniowieckich był jednym z najbardziej wpływowych magnackich rodów książęcych. Jego protoplastą był Michał Zbaraski, który odziedziczył zamek w Wiśniowcu i od niego przyjął nazwisko Wiśniowiecki.

Tytuł książęcy dziedziczyli Wiśniowieccy jako potomkowie Zbaraskich po bracie Władysława Jagiełły Fiodorze Korybutowiczu. Na cześć swojego pochodzenia każdy z nich miał na trzecie imię Korybut.

Wiśniowieccy dzielili się na dwie gałęzie rodowe, królewską (nazwaną tak, jako że pochodził z niej król Michał Korybut Wiśniowiecki) i książęcą.

Królewska (Zadnieprzańska) wywodziła się od syna Michała Zbaraskiego – Aleksandra i rządziła terenami Zadnieprza. Należał do niej ojciec króla Michała Korybuta – Jeremi Wiśniowiecki.

Książęcą natomiast zapoczątkował drugi syn Michała Zbaraskiego – Iwan. Pochodził z niej sławny awanturnik, ataman kozacki Dymitr Wiśniowiecki zwany przez kozaków Bajdą. Poprowadził on wiele bardzo udanych wypraw łupieżczych na ziemie Tatarów Krymskich i Turków. W końcu został jednak złapany i stracony przez sułtana. Na Ukrainie uznano Bajdę za jednego z bohaterów narodowych, walczących z tatarskim i tureckim uciskiem. Poświęcono mu jedną z najbardziej znanych ukraińskich pieśni narodowych „W Carehradi na rynoczku (Pisnia pro Bajdu)”.

Siedzibami rodowymi Wiśniowieckich były Wiśniowiec, Zbaraż i Łubnie. Pieczętowali się herbem własnym, w herbarzach przyjęto nazwę Korybut.

Do XVII wieku Wiśniowieccy byli wyznawcami prawosławia. Jako pierwsza na rzymski katolicyzm przeszła gałąź książęca. Gałąź królewska uczyniła to dopiero w 1632 za sprawą Jeremiego.

Niestety król Michał Korybut Wiśniowiecki nie przysporzył swojemu rodowi chwały. W ciągu zaledwie czterech lat swego panowania nie zdołał zapobiec nad wydarzeniom, które doprowadziły kraj do głębokiego rozstroju. Otrzymał on co prawda dobre wykształcenie, ale nie odziedziczył po swym ojcu talentów politycznych i wojskowych. Sam zresztą zdawał się być zaskoczony wygraną elekcją. Zgodnie z przekazem Jana Chryzostoma Paska, gdy rozległy się okrzyki na jego cześć, siedział „pokorniusieński, skurczył się, nic nie mówił”. W rządach skutecznie przeszkadzała mu, zrywająca sejmy, pogardliwa i zastraszająca szlachta. Ocena jego panowania nie powinna więc być nazbyt surowa – czas, na który ono przypadło, nie należał do najlepszych. Przyznać jednak trzeba, że królowi brakło siły i zdolności, by opanować sytuację w kraju.

Linia królewska Wiśniowieckich wymarła 10.XI.1673 roku wraz ze śmiercią Michała Korybuta Wiśniowieckiego, który zmarł bezpotomnie.

Natomiast ostatni z gałęzi książęcej – Michał Serwacy zmarł 18.IX.1744 roku (miał dwie córki).

Sobiescy to polska rodzina szlachecka, pieczętująca się herbem Janina, z której wywodził się król Jan III Sobieski.

Ród Sobieskich skoligacony był z najświetniejszymi rodami Rzeczypospolitej: Wiśniowieckimi, Żółkiewskimi, Radziwiłłami czy Lubomirskimi. Dzięki korzystnym mariażom zdobywał wpływy i rósł w siłę.

Za protoplastę rodu uznawany jest Sebastian Sobieski (XV/XVI wiek). Z trzech jego synów, Jan dał początek linii królewskiej, a Stanisław – szlacheckiej.

Dziadek przyszłego króla, Marek Sobieski, w nagrodę za ocalenie życia Stefanowi Batoremu w czasie polowania, został mianowany na wysokie stanowiska państwowe. Najpierw sprawował godność chorążego koronnego, a potem wojewody lubelskiego.

Jego syn Jakub studiował w Akademii Krakowskiej i dużo podróżował po Europie. Zyskał więc solidne wykształcenie i pod koniec życia objął urząd kasztelana krakowskiego.

Druga żona Jakuba, dziedziczka majątku Żółkiewskich, Teofila Daniłowiczówna, była kobietą odważną i energiczną. Na czele swojej służby obroniła nawet Olesko przed Tatarami.

Syn Jakuba i Teofili i późniejszy król – Jan – studiował wraz z bratem – Markiem – filozofię w Akademii Krakowskiej. Potem wyruszył w podróż po Europie i kilkakrotnie czynił starania o rękę różnych panien, z których w końcu rezygnował, zakochany w żonie Jana Zamoyskiego – Marii.

Niespodziewanie, w wieku trzydziestu ośmiu lat, zmarł Jan Zamoyski. Posądzona o trucicielstwo młoda wdowa, po miesiącu od śmierci męża, poślubiła w tajemnicy Jana Sobieskiego.

Po zwycięstwie pod Podhajcami Sobieski otrzymał buławę wielką hetmańską. Tymczasem żona rodziła mu dzieci (w sumie trzynaścioro, przeżyło jednak tylko czworo).

Po śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego Marysieńka namówiła Jana do ubiegania się o tron.

Jako król zasłynął on zwycięstwem pod Wiedniem w 1683 roku. Później jednak zaczął zajmować się głównie swoimi pasjami – pszczelarstwem, astronomią i geografią oraz umożliwianiem sukcesji swojemu najstarszemu synowi – Jakubowi. Podejmując coraz mniej trafne decyzje polityczne, tracił wcześniejszy autorytet. Zmarł na syfilis w 1696 roku.

Jakub nie objął tronu. Przez jakiś czas podróżował, zajmował się magią i kabalistyką. W końcu umarł w rodzinnej Żółkwi.

Największą karierę zrobiła córka Jana III Sobieskiego – Teresa, żona elektora bawarskiego Maksymiliana Emanuela. Jej syn został na krótko cesarzem, a wnuczka, znana z bujnego życia erotycznego, Maria Walpurgis, poślubiła syna Augusta III, króla Polski.

Ostatnim z rodu Sobieskich był wnuk Jakuba, młodszy syn Marii Klementyny i Jakuba Stuarta (syna wygnanego króla Anglii) – pretendent do tronu Anglii i Szkocji kardynał Henryk Benedykt Stuart. Umarł on w 1807 roku i do końca życia kazał się tytułować Henrykiem IX, królem Anglii i Szkocji.

Sapiehowie to, wywodzący się z Litwy, jeden z najpotężniejszych polskich rodów magnackich. Pierwsze wzmianki o nim pochodzą z pierwszej połowy XV wieku i dotyczą Semona Sopihy, uznawanego za protoplastę rodu. Pełnię wpływów i znaczenia uzyskał jednakże ród Sapiehów w XVI wieku pod rządami Kanclerza Wielkiego Litewskiego Lwa Sapiehy. Od tego czasu przedstawiciele rodu pełnili najwyższe godności państwowe: podskarbich, hetmanów i wojewodów.

Polityka rodu Sapiehów była skierowana na poszerzanie wpływów i powiększanie majątku. Ich władza na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego, posiadającego odrębne prawo, wojsko, skarb i urzędy, była niemal nieograniczona i niezależna od osoby króla. Nierzadko nawet zwracała się przeciwko niemu.

Lew Sapieha, któremu ród zawdzięczał swoją potęgę, był doradcą króla Stefana Batorego do spraw polityki moskiewskiej, a później także doradcą Zygmunta III wazy. Chciał on doprowadzić do unii polsko-moskiewskiej i w tym celu wskrzesił prawdopodobnie Dymitra Samozwańca.

W końcu XVII wieku wpływy Sapiehów rozlegały się nie tylko na Księstwo, ale także na całą Rzeczypospolitą. W tym czasie podskarbim wielkim litewskim został Benedykt Sapieha, a hetmanem wielkim litewskim i wojewodą wileńskim – Kazimierz Sapieha.

Obaj bezwzględnie zwalczali wszelki opór, na przykład za pomocą wojska, wprowadzanego do dóbr politycznych przeciwników.

Po bitwie pod Olkiennikami w 1700 roku, kiedy zamordowany został Michał Sapieha, ród uzależnił się całkowicie od pomocy szwedzkiej i już nigdy nie odzyskał poprzedniej pozycji.

Obecnie żyjący członkowie rodu (około 20 osób) przebywają przeważnie na stałe poza granicami kraju.

Koniecpolscy to, wywodzący się z Koniecpola koło Częstochowy, ród magnacki, którego genealogię otworzył w drugiej połowie XIV wieku starosta kujawski Przedbor.

Ród Koniecpolskich był jednym z najzamożniejszych i najbardziej zasłużonych w dawnej Polsce.

Dzięki spokrewnianiu go z najbardziej majętnymi rodzinami oraz sprawowaniu przez jego przedstawicieli urzędów ziemskich i koronnych, miał on znaczący wpływ na dzieje kraju.

Wśród Koniecpolskich było bardzo wielu kasztelanów, starostów, sekretarzy, dworzan i doradców królewskich.

Jakub Koniecpolski, syn (według niektórych źródeł – wnuk) Przedbora, należał do grona osób tworzących ścisłą radę królewską Władysława Jagiełły, brał udział w bitwie pod Grunwaldem, a w podpisanym w Nieszawie rozejmie został wymieniony wśród gwarantów zawieszenia broni kończącego działania wojenne.

Jego syn Jan był rycerzem na dworze królewskim i bohaterem skandalu, jakim były „niegodne związki” królowej Zofii z rycerstwem. Jako jeden z niewielu winowajców uniknął kary, ratując się ucieczką.

Najznamienitszym przedstawicielem rodu Koniecpolskich był jednak książę, hetman wielki koronny i jeden z najwybitniejszych wodzów w historii Polski, Stanisław Koniecpolski. Brał udział w wojnie z Tatarami, w bitwie pod Cecorą na trzy lata dostał się do tureckiej niewoli.

Dzięki wygranej w bitwie pod Ochmatowem stał się znany w całej Europie.

Herbem Koniecpolskich był Pobóg (od pobożności). Jednakże w swej pobożności byli Koniecpolscy, zdaniem Jana Długosza, skłonni do gniewu i porywczy.

Ród Koniecpolskich wygasł na Janie Aleksandrze Koniecpolskim, zmarłym w 1719 roku. Nad jego grobem, zgodnie z tradycją, złamano szablę i strzaskano tarczę herbową.

Najważniejszym kryterium kwalifikującym do warstwy magnackiej nie było nazwisko, ale majątek. Majątek na tyle duży, by pozwolił na rozrzutne, pełne przepychu, nierzadko królewskie życie.

Jak cię widzą, tak cię piszą. Nic dziwnego więc, że polskie rody magnackie wydawały krocie na budowę swoich posiadłości oraz stroje.

Rezydencje, zamki i pałace magnackie były projektowane przez najlepszych, zapraszanych z zagranicy, architektów, budowane z najdroższych materiałów i niesamowicie okazałe.

Ściany komnat ozdobione były często dekoracyjnymi tkaninami, dywanami oraz wysadzaną drogimi kamieniami bronią. Bardzo popularne były też meble gdańskie.

Stroje były barwne, z elementami wschodnimi, szyte z najdroższych tkanin (adamaszków, jedwabi, atłasów, aksamitów) i zdobione klejnotami. Chętnie noszono czerwone żupany, kontusze i delie, a zimą – futra.

To wszystko dopełniano złotymi i srebrnymi sznurami i wstążkami. Przy boku noszono wysadzaną kamieniami broń.

Magnaci posiadali bardzo liczne dwory. Najzamożniejsi zatrudniali nawet kilkaset osób. Dworzanie towarzyszyli im niemal bez przerwy, w czasie posiłków, polowań czy spacerów.

Do XVII wieku członkowie rodów magnackich byli, zgodnie z renesansowymi ideałami, dobrze wykształceni. Później jednak ich głównym zajęciem stało się uczestnictwo w ucztach, biesiadach i pijatykach, stąd też najwyżej ceniono umiejętności dworskie, takie jak taniec, fechtunek czy jazdę konną oraz znajomość języków obcych.

Najważniejszymi źródłami dochodów magnaterii były wpływy z uprawy roli i hodowli bydła. Poza tym dużo czasu zajmowało im administrowanie majątkiem. Posiadane wsie często leżały daleko od siebie i musiały być oddane w dzierżawę. Skutkiem tego była potrzeba częstych wizytacji majątków i ocena uczciwości dzierżawców.

Magnaci nie szczędzili pieniędzy na wspieranie kultury, podziwiając przedstawienia teatralne i operowe, zapraszając artystów z całej Europy, a także wspomagając finansowo wybranych twórców w ramach mecenatu artystycznego.

Ze względu na swoją ambiwalentną postawę, polscy magnaci byli jednocześnie i siłą, i słabością swojego kraju.

Słowo szlachta pochodzi od niemieckiego rzeczownika „Geschlecht” oznaczającego ród. Przynależność do szlachty uzależniona była od przynależności do danego rodu. Ród taki miał swój herb oraz zawołanie, hasło, którym jego członkowie zwoływali się do bitwy.

Herb przedstawiał zazwyczaj drapieżne lub fantastyczne zwierzę, kwiat, ciało niebieskie, a jego tarcza podzielona była na barwne pola lub szachownicę.

Zawołania natomiast pochodziły od nazwy gniazda rodowego, imienia przodka, jego przezwiska lub jakiejś dewizy. Niektóre z zawołań stały się później nazwą herbu.

Do stanu szlacheckiego nie można było wejść inaczej niż przez urodzenie (choć oczywiście zawsze zdarzały się odstępstwa od tej zasady). Zapewnił to szlachcie w swoich statutach król Kazimierz Wielki. Zasada ta wyrosła z przekonania, że już sama krew, świadcząca o szlacheckim pochodzeniu, gwarantuje mnogość zalet umysłu i charakteru.

Stan szlachecki był daleki od jedności klasowej, ale formalnie nie istniał podział na szlachtę wyższą i niższą. Chociaż różnice w zamożności były ogromne, wszyscy polscy szlachcice mieli, przynajmniej teoretycznie, jednakowe obowiązki i przywileje.

Polskie rody szlacheckie cieszyły się licznymi przywilejami, nadawanymi im przez kolejnych władców w zamian za poparcie. Głównym ich obowiązkiem była natomiast służba wojskowa w pospolitym ruszeniu.

Drogą awansu dla szlachcica w XIV i XV wieku była wojna, służba dworska, działalność polityczna lub wstąpienie w stan duchowny.

Ideał szlachcica był bardzo średniowieczny. Miał on być prawym, honorowym rycerzem, gotowym oddać życie za kraj. Jeśli w ogóle ceniono w nim mądrość, to tylko praktyczną. Jeśli wiedzę – to prawniczą lub historyczną.

Typowy przedstawiciel stanu szlacheckiego był jednak, jak mówią źródła, chciwym, grającym namiętnie w kości pijakiem i pieniaczem.

Nawet Jan Długosz (szlachcic z urodzenia), charakteryzując szlachtę polską w XV wieku, określił ją jako „przyrzeczeń nie dotrzymującą, ciężką dla poddanych i ludzi niższego stanu”.

Ustrój stanowy w Polsce przestał istnieć wraz z uchwaleniem Konstytucji Marcowej w 1921 roku.