Słowo szlachta pochodzi od niemieckiego rzeczownika „Geschlecht” oznaczającego ród. Przynależność do szlachty uzależniona była od przynależności do danego rodu. Ród taki miał swój herb oraz zawołanie, hasło, którym jego członkowie zwoływali się do bitwy.

Herb przedstawiał zazwyczaj drapieżne lub fantastyczne zwierzę, kwiat, ciało niebieskie, a jego tarcza podzielona była na barwne pola lub szachownicę.

Zawołania natomiast pochodziły od nazwy gniazda rodowego, imienia przodka, jego przezwiska lub jakiejś dewizy. Niektóre z zawołań stały się później nazwą herbu.

Do stanu szlacheckiego nie można było wejść inaczej niż przez urodzenie (choć oczywiście zawsze zdarzały się odstępstwa od tej zasady). Zapewnił to szlachcie w swoich statutach król Kazimierz Wielki. Zasada ta wyrosła z przekonania, że już sama krew, świadcząca o szlacheckim pochodzeniu, gwarantuje mnogość zalet umysłu i charakteru.

Stan szlachecki był daleki od jedności klasowej, ale formalnie nie istniał podział na szlachtę wyższą i niższą. Chociaż różnice w zamożności były ogromne, wszyscy polscy szlachcice mieli, przynajmniej teoretycznie, jednakowe obowiązki i przywileje.

Polskie rody szlacheckie cieszyły się licznymi przywilejami, nadawanymi im przez kolejnych władców w zamian za poparcie. Głównym ich obowiązkiem była natomiast służba wojskowa w pospolitym ruszeniu.

Drogą awansu dla szlachcica w XIV i XV wieku była wojna, służba dworska, działalność polityczna lub wstąpienie w stan duchowny.

Ideał szlachcica był bardzo średniowieczny. Miał on być prawym, honorowym rycerzem, gotowym oddać życie za kraj. Jeśli w ogóle ceniono w nim mądrość, to tylko praktyczną. Jeśli wiedzę – to prawniczą lub historyczną.

Typowy przedstawiciel stanu szlacheckiego był jednak, jak mówią źródła, chciwym, grającym namiętnie w kości pijakiem i pieniaczem.

Nawet Jan Długosz (szlachcic z urodzenia), charakteryzując szlachtę polską w XV wieku, określił ją jako „przyrzeczeń nie dotrzymującą, ciężką dla poddanych i ludzi niższego stanu”.

Ustrój stanowy w Polsce przestał istnieć wraz z uchwaleniem Konstytucji Marcowej w 1921 roku.

Szlachta sarmacka była bardzo konserwatywna i ksenofobiczna. Bardzo dużą rolę w życiu każdego odgrywała wiara, a wręcz dewocja. Prawdziwy szlachcic zajmował się rolnictwem i tylko z niego czerpał korzyści majątkowe. Handlowali tym, co wyprodukowali oraz drewnem z własnych lasów. Sarmacie nie przystawało mieszkać w mieście i zajmować się jakimkolwiek rzemiosłem i handlem detalicznym. Przez to też w tym okresie podupadały miasta, bo praktycznie rękodzieło zanikło, a towary sprowadzano z zagranicy.

Niechęć do wszystkiego, co „niepolskie” i przywiązanie do miejsca urodzenia sprawiało, że choć modne w tym okresie było studiowanie na różnego rodzaju uczelniach. także tych zagranicznych. szlachta w tym czasie nie kształciła się i nie miała potrzeby poznawania świata. Z drugiej jednak strony ta zachowawczość sprawiła, że kiedy Europę zalała fala protestantyzmu, to w Polsce nie zauważono wzrostu zainteresowania nowym postrzeganiem religii.

Rozwinął się swoisty mesjanizm, czyli przekonanie, że Polacy odgrywają ważną w Europie rolę polityczno- religijną. Do tego bardzo uwidocznił się kult Matki Boskiej mianowanej Królową Polski w 1656 roku. Co nawet dziś jest bardzo ważnym elementem polskiej mentalności religijnej, tylko w krajach Ameryki Łacińskiej tak bardzo jak u nas wielbi się Matkę Bożą.

W siedemnastym wieku sarmatyzm stał się już nurtem w kulturze, sztuce i obyczajowości. Sarmaci stworzyli własny styl ubierania, mieli swoją sztukę, literaturę i kuchnię. Wszystkie je cechował przepych i rozmach. Bardzo ceniono sobie więzy rodzinne i utrzymywanie kontaktów towarzyskich. Bardzo popularne stały się wystawne przyjęcia, na których nie mogło zabraknąć jedzenia i wszelkiego rodzaju alkoholi, co prowadziło do częstych bójek. Sarmaci tez uwielbiali się procesować, nawet o niewielkie rzeczy. Było to spowodowane dbałością o swój honor.

Kolejną bardzo ważna cechą sarmatyzmu było uprzejme odnoszenie się do kobiet, co bardzo wryło się w mentalności Polaków i do dziś widać tego pokłosie choćby w całowaniu kobiet w dłoń, czego praktycznie w krajach zachodnich się nie robi. Sarmaci stworzyli też własny nurt w sztuce widoczny głównie w malarstwie. Mieli też komponowane specjalnie dla nich utworzy muzyczne oraz pieśni chwalące wielkość ich i ich przodków.

Pojawiło się też budownictwo charakterystyczne dla tego okresu. Duże obiekty wznoszone były w stylu gotyckim, ale domy i budynki użytkowe miały już własny styl. Do tego wszystko było bogato zdobione i wyposażane. Nawet pogrzeby dostawały niespotykaną dotąd oprawę, iście królewską. Potrafiły one trwać po nawet kilka miesięcy. Za trumną szła liczna procesja niosąca strój wojenny zmarłego, a jeśli był on bardzo bogaty i zasłużony dla lokalnej społeczności chowany był w miejscowym kościele, w którym budowano mu okazały grobowiec. Kiedy Europa weszła w tzw. epokę oświecenia i nabierała nowego rozpędu w Polsce głównie za sprawą szlachty nie dochodziło do zmian. Sarmaci tkwili w swoim konserwatyzmie, kraj zaczął podupadać gospodarczo i militarnie, a szlachta dalej się bawiła i popadała w coraz większe pijaństwo.

Pod koniec osiemnastego wieku Sarmaci kojarzeni już byli jedynie z pijakami i awanturnikami, a obalenie mitu o ich starożytnych korzeniach doprowadziło do całkowitego upadku tej grupy społecznej. Do tej pory Sarmata w wyobrażeniu Polaka to bardziej hulaka niż patriota. Ale prawie trzystuletnia historia szlachty sarmackiej odcisnęła wielkie piętno na kolejnych pokoleniach. To właśnie z tego okresu wywodzi się nasze poczucie wyjątkowości w świecie, obchodzenie świąt na bogato, rycerskość i odwaga.