Gdy w 1584 roku zmarł car Iwan IV Groźny, na tronie zasiadł jego dwudziestosiedmioletni syn – Fiodor. Drugi syn Iwana IV – Dymitr, zginął w Ugliczu w niewyjaśnionych okolicznościach. W czternastoletnich rządach Fiodora I niemały udział miał jego doradca i szwagier (brat carycy Iriny Fedorowej) zarazem – Borys Godunow. Po bezpotomnej śmierci Fiodora I, przedstawiciele rosyjskiej szlachty stanęli przed koniecznością wyboru kandydata na tron. Kiedy Irina Fedorowa odmówiła przyjęcia tronu, szlachta zwróciła się do Borysa Godunowa. Ten jednak zgodził się dopiero wówczas, gdy wybrano go jednogłośnie, drogą elekcji na, zwołanym specjalnie w tym celu, Soborze Ziemskim. Koronowano go 21 lutego 1598 roku. Okres od początku jego panowania do 1613 roku określany jest w historii Rosji mianem Wielkiej Smuty.

I DYMITRIADA

W pierwszych latach siedemnastego stulecia wielką popularność zyskała pogłoska, jakoby carewicz Dymitr cudownie ocalał i po wielu latach życia w ukryciu, zamierza powrócić do Moskwy, by upomnieć się o, wydarty Rurykowiczom, tron.

Wtedy to prawdopodobnie pojawił się na dworze Adama Wiśniowieckiego młodzieniec, podający się za syna Iwana IV Groźnego – Dymitra. Opowieść przedstawiona przez chłopaka wydawała się mało prawdopodobna, ale nikt nie miał dowodów, by ją zanegować. Stanowiła ona natomiast wygodny pretekst dla polskiej magnaterii i króla Zygmunta III Wazy, zainteresowanych ingerencją w wewnętrzne sprawy Cesarstwa Rosyjskiego. Dymitr Samozwaniec zyskał więc szybko poparcie polskich możnowładców, którzy rozgłaszać zaczęli wieści o, planującym odzyskać carski tron, Dymitrze.

Nie wiadomo kim był chłopak. Jedna z bardziej prawdopodobnych wersji głosi, że był on, zbiegłym z Moskwy, mnichem o nazwisku Otriepiew. W środowiskach polskich szerzyła się jednak plotka, zgodnie z którą Dymitr miał być nieślubnym dzieckiem króla Stefana Batorego.

Dymitr Samozwaniec zamieszkał na dworze wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha. Mniszech zamierzał nawet wydać za niego swoją córkę Marynę. Samozwaniec przyjął katolicyzm, przyrzekł podporządkować prawosławie Rzymowi i spotkał się na prywatnej audiencji z królem Zygmuntem III Wazą, który zgodził się na formowanie prywatnego zaciągu. Zdołano utworzyć oddział liczący kilkuset ochotników, w tym Kozaków. W 1604 roku oddział, wraz ze stojącym na czele Samozwańcem, wkroczył na ziemię siewierską. Rosjanie, którzy dość mieli rządów Borysa Godunowa, chętnie uwierzyli w historię rozpowszechnianą przez Samozwańca. Nie pomogły orędzia cara, demaskujące Samozwańca jako oszusta. Ludzie sprzyjali Dymitrowi, co było przyczyną jego początkowych sukcesów. Na początku 1605 roku poniósł on jednak klęskę w bitwie pod Dobryniczami. Jego szanse na podbój Kremla zmalały do zera. Wówczas zdarzyła się jednak rzecz niespodziewana – umarł Borys Godunow. Na tron wstąpił wówczas jego szesnastoletni syn Fiodor. Sytuacja w kraju wymknęła się jednak spod kontroli. Samozwaniec ruszył na Moskwę. W czasie zamieszek zamordowano Fiodora i jego matkę. Siostrę zaś wysłano do klasztoru. Samozwaniec zasiadł na tronie.

II DYMITRIADA

Kariera Dymitra Samozwańca trwała zaledwie jedenaście miesięcy. W nocy z 16 na 17 maja 1606 roku wybuchło w Moskwie powstanie, dowodzone przez Wasyla Szujskiego. Doszło do rzezi, w czasie której rozszarpany został Samozwaniec. Nowym carem został wówczas Wasyl Szujski.

Jerzy Mniszech, ojciec, koronowanej na Kremlu kilka dni przed wybuchem powstania, Maryny, nie mógł się pogodzić z takim zakończeniem rządów Samozwańca. Prawdopodobnie to właśnie Mniszech odszukał człowieka podobnego do Samozwańca i przedstawił go w 1607 roku jako cudownie ocalałego cara. Nowego „Łżedymitra” poparli: przedstawiciele znaczących rodów polskich, litewskich i ruskich (Adam Wiśniowiecki, Jan Piotr Sapieha, Roman Różyński, Samuel Tyszkiewicz), ataman kozacki Iwan Zarucki oraz rosyjscy chłopi. I tak wyruszyła kolejna wyprawa zbrojna na Moskwę z kolejnym Samozwańcem na czele. W maju 1608 roku oddziały dowodzone przez Różyńskiego pobiły wojska Szujskiego pod Bołochowem i pomaszerowały w kierunku Moskwy. Kilkudziesięciotysięczne oddziały Samozwańca rozłożyły obóz w podmoskiewskiej wsi – Tuszynie (dziś w obrębie Moskwy). Znaleźli się tam żołnierze, Kozacy, chłopi, ludzie służebni, a także, niechętni Wasylowi Szujskiemu, bojarzy i książęta. Oblegali i zdobywali oni pobliskie miasta i klasztory, grabili je, nakładali kontrybucje.

Car Wasyl Szujski, nie mogąc opanować coraz trudniejszej sytuacji, poprosił o pomoc Szwedów. W lutym 1609 roku podpisano w Wyborgu układ ze Szwedami, na mocy którego car otrzymał do dyspozycji 15000 szwedzkich żołnierzy. W zamian za to musiał on zrzec się pretensji do Inflant i oddać Szwedom miasto Kexholm (dzisiejszy Prioziorsk). Szwedzka pomoc okazała się skuteczna. Tuszyńscy żołnierze utracili swoje wpływy i przestali zagrażać Moskwie.

SKUTKI DYMITRIAD

Bezpośrednim skutkiem Dymitriad był wybuch oficjalnej wojny polsko-rosyjskiej w 1609 roku. Zygmunt III uznał bowiem układ Rosji i Szwecji za prowokacyjny wobec Polski. Król ruszył na czele oddziałów, kierując się na Moskwę. Polskie wojska obległy Smoleńsk. Wkrótce, na wyraźne żądanie Zygmunta III, przyłączyły się do nich oddziały stacjonujące w dalszym ciągu w obozie pod Tuszynem. W sierpniu 1610 roku hetman Stanisław Żółkiewski, stojący na czele polskich oddziałów zawarł z bojarami układ, zgodnie z którym nowym carem rosyjskim miał zostać syn Zygmunta III – Władysław. Żółkiewski zobowiązał się, w imieniu Władysława, że ten będzie wierny prawosławiu, rosyjskim prawom i obyczajom.

Na tym układzie być może skończyłby się polsko-rosyjski konflikt. Do gry powrócił jednak Dymitr Samozwaniec. Samozwaniec wyjechał z Tuszyna z niewielkim orszakiem do Kaługi. Zabito go pod koniec 1610 roku. Dowództwo nad zwolennikami Samozwańca objął ataman Zarucki, który dążył do uznania za carewicza nowo narodzonego syna Samozwańca i Maryny Mniszchówny. Sytuacja bardzo się skomplikowała.

Pod koniec października 1612 roku oddziały polskie musiały skapitulować. Wojna polsko-rosyjska, od tego momentu mniej regularna, trwała jednak nadal, aż do 1918 roku.

Po śmierci króla Szwecji Jana III Wazy pod koniec 1592 roku, władze w kraju miał objąć jego syn Zygmunt III Waza. Był on jednak katolikiem i chciał przywrócenia tej religii, co nie wzbudzał wśród mieszkańców kraju dużej sympatii. W 1594 roku odbyło się posiedzenie sejmu koronacyjnego. W jego trakcie Waza żądał wprowadzenie katolickich nabożeństw. Jego prośby jednak nie spełniono oraz zablokowano prawo do objęcia władzy w Szwecji. Zanim Zygmunt udał się do Polski upoważnił Radę Królestwa i Karola Sudermańskiego do władanie krajem.

Natomiast zwolennicy Zygmunta zmuszeni byli wyjechać do Polski. Jednym z ważniejszych problemów była sprawa Estonii, którą Zygmunt obiecał przekazać RP w pacta conventa. W stosunkach między RP a Szwecją poza konfliktem o ziemię po kawalerach mieczowych, dużą rolę odgrywał spór o podłożu religijnym i dynastycznym. W połowie 1599 roku Riksdag podjął decyzję o detronizacji Zygmunta. Następcą miał być jego syn Władysław, o ile będzie on wyznawał luteranizm. Waza nie zaakceptował zasad, co skutkowało przyłączaniem Estonii do RP w dniu 12 marca 1600 roku.

Wojska szwedzkie rozpoczęły najazd w listopadzie 1599 roku. Najpierw opanowały Narwę i Rewal, gdzie wkrótce przybyła 10-tysięczna armia szwedzka, do której dołączyła się szlachta estońska i chłopstwo. Łącznie 14 tysiącami żołnierzy dowodził Karol Sudermański. Na czele Polaków stanął wojewoda Jerzy Farensbach, który posiadał jedynie 2400 żołnierzy. Po przybyciu posiłków liczba armii wzrosła do 4500 żołnierzy.

Szwedzi wyruszyli do ataku 13 września. Część armia uderzyła z Rewala na Parnawę, zaś druga z Narwy na Dorpat. Jerzy Farensbach, dysponujący niewielkimi siłami, nie był w stanie przeciwstawić się szwedzkiej armii. Zwyciężył jednak 29 września w starciu pod Karksi, ale dwa tygodnie później Parnawa skapitulowała. Podobny los spotkał Dorpat. Na początku 1601 roku szwedzkie wojska dotarły pod Rygę, gdzie stanowił oddział Jerzego Farensbacha. Karol Sudermański zamku w Kokenhausen jednak nie zdołał zdobyć, pozostawił on w mieście 2600 żołnierzy, by blokowali Polaków i Litwinów. Po dotarciu do Erlaa władze nad szwedzki wojskiem powierzył swojemu snowi Carlowi Gyllenhjelmowi.

W 1601 roku dowódcą polsko-litewskiej armii został hetman wielki koronny Jan Zamoyski. W Kurlandii i na Żmudzi dowodził natomiast hetman wielki litewski Krzysztof Radziwiłł “Piorun”. Wydał on rozkaz zablokowania szwedzkich żołnierzy, którzy oblegali zamek w Kokenhausen. Wzmocnieniem polskiego wojska był również starosta żmudzki Jan Karol Chodkiewicz.

Wielką klęskę Szwedzi ponieśli 23 czerwca w bitwie pod Kokenhausen. Nie udała się także wprawa na Dyjament. W szeregi armii szwedzkiej wdarł się głód i choroby, co doprowadziło do spadku liczby żołnierzy do zaledwie 9 tys. W nocy z 26 na 27 września armia Karola udała się na północ w obawie przed najazdem Polaków i Litwinów. Janowi Zamoyskiemu nie udało się dopaść Szwedów. Hetman zdecydował się na odzyskiwanie zamków przejętych przez Szwedów. Skutki tego planu nie były korzystne. Liczna piechota szwedzka broniła twierdz, odpierając ataki wojsk koronnych.

Do działań wojennych powrócono w połowie 1602 roku. Niemalże całe Inflanty i Estonia należały do Korony. Na wieść o zbliżających się Polakach król Szwecji wydał rozkaz uderzenia na obóz polsko-litewski pod Kircholmem. Jednak silne opady deszczu uniemożliwiły realizację planu. Bitwa rozpoczęła się o świcie 27 września 1605 roku. Bezapelacyjne zwycięstwo Polaków przynosiło sławę armii i jej dowódcy.

Przeczytaj artykuł “Bitwa pod Kircholmem“.

“Wrota Rygi”, czyli twierdza Dyjament została zdobyta przez Fryderyka Joachima 9 października 1608 roku. Ów sukces należał do ostatnich odniesionych przez wojska koronne w wojnie polsko-szwedzkie. Nieopłacona służba armii zniechęciła żołnierzy do dalszej walki. Brak sił po stronie szwedzkiej również uniemożliwiał kontynuowanie działań wojennych. W pełni zostały one zawieszone po wybuchu wojny kalmarskiej między Szwecją a Danią. Polsko-szwedzki rozejm na 9 miesięcy podpisano w kwietniu 1611 roku.

W starciu wzięła udział polsko-litewska armia, którą dowodził hetman Jan Karol Chodkiewicz. Walczyło ponad tysiąc żołnierzy pieszych i prawie 2,5 tys. jazdy. Siły nie były wyrównane. Jednak liczniejsza armia szwedzka pod wodzą Karola Sudermańskiego, nawet przy wsparciu Holendrów, Szkotów i Niemców, nie była w stanie pokonać Polaków i Litwinów. Straty po polskiej stronie nie były duże. Pod Kircholmem zginęło około 100 żołnierzy. Natomiast wojsko szwedzkie zostało zdziesiątkowane. Poległo prawie 9 tys. osób. Zginął także jeden z dowódców – gen. Anders Lenartsson.

Taktyka odegrała dużą rolę w bitwie pod Kircholmem. Chodkiewicz zdecydował się ustawić żołnierzy w kilku punktach na wzgórzu, by w pełni kontrolować przebieg starcia. Każdy skrzydłem dowodził doświadczony żołnierz. Husarią kierował porucznik Wincenty Wojna. Po prawej stronie walczyło 700 żołnierzy pod wodzą rotmistrza Jana Piotra Sapiehy. Na lewej stronie ustawił się oddział Tomasza Dąbrowy. W centrum znajdowała się chorągiew husarska z Teodorem Lackim na czele. Szwedzi skupili się przewadze liczebnej. W tym upatrywali swoje największe szanse na zwycięstwo. Prawym skrzydłem zarządzał hrabia Joachim Fryderyk von Mansfeld, a na lewej stornie, gdzie ustawiała się jazda, rozkazy wydawał pułkownik Henryk Brandt.

Manewr ucieczki, jak zastosował Jan Karol Chodkiewicz, okazała się najlepszym z możliwych. Szwedzi przekonani o odwrocie polskich wojsk, nie spodziewali się ataku. Żołnierze „uciekali” zboczem wzgórza, a na ich czele stał Dąbrowa. Sytuację chciał wykorzystać Karol IX, dlatego wydał nakaz pogoni za przeciwnikiem. Rozproszenie armii szwedzkiej wykorzystał Chodkiewicz, atakując częścią husarii, co przesądziło o zwycięstwie Polaków. Na polu bitwy zginął Fryderyk, książe Lūneburga. Śmiertelny cios zadał sam Dąbrowa.

Bitwa pod Kircholmem zakończyła się utratą 70 proc. żołnierzy szwedzkich. W sumie polegało około 9000 walczących, w głównej mierze była to piechota. Do niewoli Polacy zabrali m.in. Rewla Witting oraz pułkownika Henryk Brandt. Wojsko Karola Chodkiewicza zyskało również obóz szwedzki pod Rygą, w którym były zapasy żywności i amunicji. Cenną zdobyczą był też srebrny kredens Karola IX. Jednakże to zwycięstwo nie przynosiło większych korzyści. Wojna pomiędzy Polska a Szwecja trwała dalej. Zakończył ją dopiero podpisaniem rozejmu w 1611 roku.

Mimo wszystko bitwa pod Kircholmem to bezspornie jedno z ważniejszych wydarzeń wojennych z udziałem polskiego wojska. Łatwe zwycięstwo, dzięki bardzo dobrej organizacji walk, przyczyniło się do uznania Chodkiewicza jednym z lepszych dowódców w całej historii.

Przyczyną konfliktu była wyprawa hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego do Mołdawii. Jej celem było oderwanie od sojuszu z Polską tamtejszego hospodara – Bazylego Lupu. Ponadto w zamysłach Chmielnickiego znalazła się również chęć ożenku swojego syna Tymofieja z córką Lupu-Rozandą.

Plany te nie spodobały się ówczesnemu hetmanowi polnemu Marcinowi Kalinowskiemu, który postanowił je udaremnić. W maju 1652 roku nastąpiła koncentracja wojsk polskich w celu zagrodzenia drogi pochodowi Kozaków oraz towarzyszących im Tatarów krymskich. Polacy zgrupowali się na wałach dawnego obozu w miejscowości Batoh, koło wsi Czetwertynówki. Tym samym został wyeliminowany element zaskoczenia wroga. Obóz ulokowano w miejscu obronnym. Polacy byli niezwykle pewnie siebie, dlatego też nie wzmocnili wałów oraz zbagatelizowali potęgę wroga.

Siły kozacko-tatarskie wdarły się bez problemów brodami rzeki Broh. Przyczyną tak łatwego otoczenia obozu było fatalne dowodzenie i bierność wojsk koronnych. Do pierwszych walk między Polakami a Tatarami doszło 1 czerwca 1652 roku. Początkowo jazda polska dawała sobie świetnie radę, odpierając ataki Tatarów. Niestety potem najprawdopodobniej trzy polskie chorągwie wpadły w zasadzkę. W obozie doszło do buntu części oddziałów polskiej jazdy. Powodem był m.in. brak zaufania do hetmana Kalinowskiego oraz brak wypłacania żołdu. W czasie pierwszej nocy Marcin Kalinowski zwołał naradę starszyzny wojskowej. W trakcie tej narady Zygmunt Przyjemski zaproponował swemu dowódcy udanie się do Kamieńca. Tam też po przegrupowaniu miała być przygotowana odsiecz. Radził on również okopać się w obozie wyłącznie z samą piechotą oraz artylerią. Do końca nie jest wiadomo czy nasi rodacy mieli świadomość liczebności armii Chmielnickiego i jej położenia. Prawdopodobnie nie, gdyż Kalinowski nie zrobił wcześniejszego rozpoznania.

Drugi dzień walki między wrogimi armiami miał miejsce 2 czerwca 1652 roku. Na tyłach obozu stał Przyjemski wraz z regimentami cudzoziemskimi. Na czele zaś stał Kalinowski wraz z jazdą i częścią piechoty. Nadal panowała niesubordynacja pozostałej części jazdy. Hetman najprawdopodobniej liczył na przyłączenie się tych wojsk w trakcie walki. Jednak ta część armii polskiej myślała już tylko wyłącznie o ucieczce. Tyły obozu zaatakowali Kozacy, czoło zaś – Tatarzy. Polska artyleria nie mogła wprowadzić ognia, ponieważ raziłaby własne oddziały. Wówczas hetman Kalinowski powziął tragiczną decyzję o nakazaniu piechocie cudzoziemskiej otwarcia ognia do zbuntowanych jednostek wojskowych celem przywrócenia porządku. Historycy sądzą, że buntownicy mogli chcieć wydać swojego hetmana Kozakom w zamian za wolność. Jednak ten schronił się w otoczeniu piechoty. Wtedy to obozie polskim powstało zamieszanie, z czego też skorzystali Kozacy. Armia Chmielnickiego przystąpiła do generalnego szturmu. Kalinowski został ranny i zastąpił go Marek Sobieski. W obozie wybuchł pożar i sytuacja Polaków dramatycznie się pogarszała. Regimenty cudzoziemskie pod dowództwem Przyjemskiego stawiały zacięty opór. Niestety znalazły się one pomiędzy pożarem a Kozakami, dowodzonymi przez (najprawdopodobniej) Tymofieja Chmielnickiego. Wtedy to hetman Kalinowski zamierzał wyrwać się z obozu w otoczeniu części doborowej piechoty. Wówczas doszła do niego wiadomość o pojmaniu jego syna Samuela przez Tatarów. W czasie próby uwolnienia swojego potomka, Kalinowski stracił życie. Według źródeł historycznych walczył on nadzwyczaj dzielnie, jednak nie umniejsza to jego błędów, które złożyły się na krwawą porażkę Polaków pod Batohem.

Po skończonej bitwie Chmielnicki zapłacił sowity okup Nuradinowi. Następnie wydał rozkaz o wymordowaniu polskich jeńców. Stało się to w dniach 3-4 czerwca 1652 roku. Hetman Chmielnicki chciał w ten sposób odzyskać swój nadszarpnięty wśród Kozaków prestiż oraz powstrzymać Tatarów przed wyjazdem wraz z jeńcami na Krym. Było to także formą odwetu za porażkę pod Beresteczkiem w czerwcu 1651 roku.

W trakcie rzezi pod Batohem zginęło prawdopodobnie 3500 doborowych żołnierzy. Ocalało ich jedynie około 1500-2000. Wśród ofiar można znaleźć m.in. syna hetmana – Samuela Kalinowskiego, generała artylerii koronnej oraz pisarza polnego koronnego – Zygmunta Przyjemskiego, kasztelana czernihowskiego – Jana Odrzywolskiego, Marka Sobieskiego, Niepokojczyckiego czy Górkę. Ciało hetmana Kalinowskiego odnaleziono w lesie. Jego głowę zaś umieszczono na włóczni i obnoszono po zwycięskim obozie.

Wśród nielicznych ocalałych znaleźli się: Krzysztof Grodzicki, Krzysztof Korycki oraz Stanisław Druszkiewicz. Uszli z życiem dzięki Tatarom, którzy ukryli ich w swoich namiotach.

Bitwa pod Batohem miała przełomowe znaczenie. Dzięki zniszczeniu najlepszych polskich oddziałów armii koronnej Chmielnicki mógł przejść do ofensywy. Pozwoliło mu to na oderwanie części Ukrainy od Rzeczpospolitej. Porażka Polaków pod Batohem przyczyniła się do potopu szwedzkiego oraz do wojny z Rosją.